Οι αρχαίοι Έλληνες ήξεραν για τους ιούς! – Πώς θεράπευαν τις επιδημίες

257

Της Γεωργίας Κουμπούνη

 

Οι αρχαίοι Έλληνες μπορεί να ανέπτυξαν την ιατρική επιστήμη πολύ νωρίς, ωστόσο δεν ξεχώριζαν την ασθένεια ούτε από το ψυχικό υπόβαθρο ούτε από την ηθική στάση και την προσέγγιση της ζωής. Ειδικά για τις μαζικές επιδημίες, υπάρχουν πολύ σημαντικές μαρτυρίες σε όλη την αρχαία ελληνική γραμματεία για τις εξηγήσεις που δόθηκαν. Οι λοιμοί αλλά και όλες οι καταστροφές θεωρούνταν αποτέλεσμα της ύβρεως.

Η ύβρις αποτελούσε βασική αντίληψη της κοσμοθεωρίας των αρχαίων Ελλήνων. Σύμφωνα με αυτήν, η υπερεκτίμηση του Εγώ, των ικανοτήτων και των δυνάμεων των ανθρώπων (σωματικής, πολιτικής, στρατιωτικής, οικονομικής κ.λπ.), η βίαιη, αλαζονική ή προσβλητική συμπεριφορά τους απέναντι στους άλλους και κυρίως απέναντι στη φύση και στον Θεό, η πεποίθηση ότι μπορούμε να υπερβούμε τη θνητή φύση μας είχαν ως συνέπεια την προσβολή και την οργή του θείου.

Η αλαζονεία αποτελούσε για τον αρχαίο ελληνικό κόσμο παραβίαση της ηθικής τάξης και απόπειρα ανατροπής της κοινωνικής και κοσμικής ισορροπίας. Μάλιστα, αν αυτή ήταν επαναλαμβανόμενη, οδηγούσε, τελικά, στην πτώση και την καταστροφή των υβριστών.

Ο σημερινός άνθρωπος μέχρι πρότινος θεωρούσε ότι είναι σχεδόν άτρωτος. Η ανάπτυξη της επιστήμης και της τεχνολογίας, σε συνδυασμό με την υλική ευμάρεια, την πτώση των αξιών και την καταστρατήγηση όλων των ηθικών κανόνων, τον έκανε αλαζόνα, εγωπαθή, ατομιστή, άπληστο και ανόητα εφησυχασμένο.

 

Άτη, Ύβρις, Νέμεσις, Τίσις, Λιταί

Το σχήμα Άτη, Ύβρις, Νέμεσις, Τίσις μπορούμε να πούμε ότι, πολύ περιγραφικά, περιέκλειε όλη την κοσμοαντίληψη των αρχαίων Ελλήνων. Πολύ κοντά στο «μέτρον άριστον», η ύβρις ήταν μια εγωιστική υπερβολή, που συνήθως προκαλούσε την επέμβαση των θεών, οι οποίοι έστελναν στον υβριστή την Άτην, δηλαδή το θόλωμα, την τύφλωση του νου. «Μωραίνει Κύριος ον βούλεται απολέσαι» ή, όπως αναφέρει ο Σοφοκλής στην Αντιγόνη (στιχ. 620-623), «το κακό φαίνεται για καλό σε αυτόν του oποίου το μυαλό ο θεός οδηγεί προς την άτην». Η Άτη, με τη σειρά της, οδηγούσε τους υβριστές σε ακόμα μεγαλύτερες α-νοησίες, μέχρι να υποπέσουν σε ένα πολύ σοβαρό λάθος. Τότε τα ηνία έπαιρνε η Νέμεσις, η οργή και η εκδίκηση, δηλαδή, των θεών, που επέφερε την «τίσιν» (την τιμωρία και την καταστροφή).

Η Άτη ήταν θεότητα, ενσάρκωση της βλάβης. Στα αρχαία Ελληνικά «άτη» σήμαινε τη «σύγχυση του μυαλού», την «απερισκεψία», την «πλάνη». Μετά το κακό που προκαλούσε η Άτη, έρχονταν οι Λιταί για να το θεραπεύσουν. Οι Λιταί ήταν θεότητες με ηθική λειτουργία και συμβόλιζαν την προσωποποίηση των δεήσεων και των ικεσιών, των προσευχών θλίψεως και μετανοίας. Παρουσιάζονται ως εκδικήτριες του κακού, με ρόλο ανάλογο της Δίκης, της Νεμέσεως και των Ερινυών.

 

Το Άγος

Άγος σήμαινε στα αρχαία Ελληνικά «ανοσιούργημα», «μίασμα», «κατάρα», «οργή Θεού», «αμαρτία». Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν πως το άγος προερχόταν από έγκλημα το οποίο ακολουθούσε στη συνέχεια τον δράστη ή τους δράστες, που έτσι γίνονταν «εναγείς», δηλαδή καταραμένοι. Μπορεί το άγος να το διέπραττε ένα άτομο, όπως στην περίπτωση του Οιδίποδα. Ο Σοφοκλής περιγράφει με απαράμιλλο τρόπο την ασθένεια που έπληξε τη Θήβα, λόγω του αμαρτήματος του Οιδίποδα και την μητέρας του: «Ο τόπος μας έχει βουλιάξει σε ωκεανό θανάτου και δεν μπορεί να πάρει ανάσα / πεθαίνουν τα ζώα, οι γυναίκες γεννούν νεκρά παιδιά, ερημώνεται η πόλη του Κάδμου / και ο μαύρος Άδης πλουτίζει με στεναγμούς και θρήνους». Μπορεί, όμως, και να αφορά σε ολόκληρες πόλεις και κράτη, που συνέβαινε να «μιανθούν» από το σοβαρό έγκλημα ενός πολίτη, μιας ομάδας ανθρώπων ή της εξουσίας.

Για να θεραπευτεί από το άγος ένας τόπος, έπρεπε να γίνει «κάθαρσις», δηλαδή εξαγνισμός με μεγάλες θυσίες, εκτεταμένες ιεροτελεστίες, καύση συγκεκριμένων αντικειμένων (π.χ., λιβάνι) κ.ά. Παράλληλα, επιβαλλόταν τιμωρία των ενόχων. Το πιο γνωστό άγος ήταν αυτό του Κύλωνα (κυλώνειο άγος). Ο Κύλων προσπάθησε να καταλάβει την εξουσία και, όταν απέτυχε, οι οπαδοί του κατέφυγαν ικέτες στον βωμό της Πολιάδος Αθηνάς. Επειδή φονεύτηκαν μέσα στο ιερό, έπεσε φοβερή ασθένεια στην Αθήνα, με πολλούς θανάτους. Το Μαντείο των Δελφών έδωσε εντολή να γίνει πλήρης καθαρμός, υπό τις οδηγίες του τότε φιλόσοφου αλλά και ιερέα Επιμενίδη, που ήρθε εσπευσμένα από την Κρήτη, με ιερό πλοίο. Οι Αθηναίοι θέλησαν να τιμήσουν τον Επιμενίδη, προσφέροντάς του μεγάλες αμοιβές και δώρα, αλλά εκείνος αρκέσθηκε μόνο σε ένα κλαδί ελιάς.

 

Οι Κήρες

Οι Κήρες ήταν οι Ανακτύπη, Αχλύς, Νόσος, Κήρα, Στυγερή. Οι Κήρες (ενικός Κηρ) ήταν δαίμονες του βίαιου θανάτου και της εκδίκησης, κόρες της Νύκτας. Κατά τον Ησίοδο, στη Θεογονία, αποτελούσαν φτερωτά πνεύματα του θανάτου και της εκδίκησης. Έφεραν μαύρες πτέρυγες, ερυθρά ενδύματα, μεγάλους κυνόδοντες και γαμψά νύχια.

Τρέφονταν από το αίμα των νεκρών, κυρίως στα πεδία των μαχών αλλά και γενικότερα σε περιπτώσεις θανάτων και ιδίως μαζικών. Χτυπούσαν παντού τον άνθρωπο, ακόμα και στο κρεβάτι του. Τις ονόμαζαν και «σκύλες» και «κόρες του Άδη». Όπως και να ’χει, συνδέονταν πάντα με τον θάνατο, ιδιαίτερα τον βίαιο ή απρόσμενο (π.χ., από ασθένειες).

Συχνά συσχετίζονταν με τις Μοίρες, γι’ αυτό και ο Όμηρος αναφερόταν στο πεπρωμένο με δύο ονόματα: Αίσα και Κηρ. Η Αίσα καθόριζε την τύχη του ανθρώπου και η Κηρ τον θάνατό του. «Γρήγορες σκύλες του Άδη» τις κατονόμασε και ο Απολλώνιος, γιατί πρόβαλλαν ξαφνικά και ανέλπιστα μέσα από την ομίχλη του Κάτω Κόσμου και ρίχνονταν πάνω στους ζωντανούς. Βρίσκονταν πλάι στον Άδη και την Περσεφόνη.

Ετυμολογικά, η λέξη «κηρ» σημαίνει «όλεθρος», «θάνατος», «καταστροφή», εξ ου και το ρήμα «κηραίνω», που θα πει «βλάπτω», «καταστρέφω».

Οι Κήρες ήταν μικροσκοπικές σε μέγεθος, αόρατες, γι’ αυτό και, κατά κάποιον τρόπο, ταυτίζονταν και με τα μικρόβια, τους ιούς και τη σήψη του νεκρού σώματος. Όταν κάποιος έπεφτε σοβαρά άρρωστος, οι αρχαίοι Έλληνες έλεγαν ότι το σώμα του είχε «καταληφθεί» από Κήρες! Με τη λέξη «Κήρες» συχνά εννοούσαν μικροοργανισμούς. Προς κατάπληξη των σημερινών ιατρών, οι αρχαίοι Έλληνες φαίνεται να είχαν συλλάβει την έννοια των ιών χιλιάδες χρόνια πριν!

Την τρίτη ημέρα των Ανθεστηρίων, εορτή προς τιμήν του Διονύσου, γίνονταν προς τις Κήρες επικλήσεις και προσφορές και λέγονταν ευχές για την αποπομπή τους. Η τρίτη ημέρα ήταν αυτή των Χύτρων, οπότε πίστευαν ότι οι ψυχές ξαναγύριζαν στον επάνω κόσμο και βρίσκονταν αόρατες ανάμεσα στους ζωντανούς. Θεωρούσαν ακόμη πως ανάμεσα στις ψυχές υπήρχε και παρουσία πονηρών οντοτήτων, που ανέβαιναν στη γη με το άνοιγμα του Άδη και μόλυναν τους ανθρώπους και τις τροφές! Για να διώξουν τις Κήρες, έλεγαν: «Θύραζε, Κήρες, ουκ έτ’ Ανθεστήρια!» (έξω από τη θύρα φύγετε, Κήρες, τα Ανθεστήρια τελείωσαν).

 

Ο τιμωρός Απόλλων

«Έχουσι βασιλέα επ’ αυτών τον άγγελον της αβύσσου, όνομα αυτώ Εβραϊστί Αβαδδών, εν δε τη Ελληνική όνομα έχει Απολλύων» (Αποκάλυψις Ιωάννου, Θ’, 10).

Η ετυμολογία του ονόματος «Απόλλων» είναι αντίθετη με όσα φωτεινά αντιπροσώπευε ως θεός του Ηλίου, της μαντικής και των Τεχνών. Πολλοί μελετητές ανά τους αιώνες πιστεύουν ότι το όνομά του προήλθε από το ρήμα «απέλλω», «απέλλειν» («αποκλείω», «απέχω», «καταργώ» και, κατ’ επέκταση, «προστατεύω, αποκλείοντας τον κίνδυνο»). Κατ’ άλλους, το όνομα σχετίζεται από το ρήμα «απόλλυμι» «απολλύειν» και «απόλλειν», δηλαδή «σκοτώνω», «καταστρέφω»!

Δεν είναι, ωστόσο, παράξενο το να αντιμετωπίζεται ο Απόλλων ως εξολοθρευτής. Αρκεί να θυμηθούμε πως στην Ιλιάδα ο Φοίβος ήταν που έστειλε τον λοιμό (επιδημία) στον στρατό των Αχαιών, για να τους τιμωρήσει που προσέβαλαν τον ιερέα του, Χρύση, και την κόρη του.

Στην Αρχαιότητα, μάλιστα, από σεβασμό προς τον Απόλλωνα, πολλοί φοβούνταν ακόμα και να προφέρουν το όνομά του… Για παράδειγμα, αναφέρει ο Πλάτων: «Το ίδιο συμβαίνει και με τον Απόλλωνα – πολλοί φοβούνται το όνομα του θεού, σαν να προμηνά κάτι κακό».

Περιέργως, ο θεός των επιδημιών, που εξαπέλυσε τον λοιμό στην Τροία και εναντίον των Αθηναίων -κατά τη δική τους πίστη- στη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου, ήταν, παράλληλα, και θεραπευτής. Του απηύθυναν ικεσίες για απαλλαγή από τις ασθένειες που ο ίδιος έστελνε, εξ ου και το επίθετο «Ούλιος» (ολέθριος), με το οποίο τον προσφωνούσαν. Υπάρχει και άγαλμα του θεού που απεικονίζει τη διπλή του φύση: στο ένα χέρι κρατά βέλος (ασθένεια) και στο άλλο ένα δοχείο με φάρμακο!

Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως η λέξη «ιός» αρχικά σήμαινε «βέλος». Ο Απόλλων ήταν αθέατος σαν τα μικρόβια και τους ιούς, ενώ με το τόξο του, που ήταν το έμβλημά του («Εκηβόλος»), έριχνε τις ασθένειες. Το γεγονός ότι ο ίδιος αρρώσταινε αλλά και θεράπευε τους ανθρώπους θυμίζει, κατά κάποιον τρόπο, τη δράση πολλών φαρμάκων και εμβολίων. Τέλος, ο Απόλλων συνδεόταν με μολυσματικά ζώα, όπως το ποντίκι και η μύγα, που ήταν ιερά σύμβολα του θεού.

 

ΠΗΓΕΣ

– Ελληνική Μυθολογία, Εκδοτική Αθηνών

– el.wikipedia.org

– https://sites.google.com/site/archaiaelladaealetheia/apollon-o-katastropheas-theos-tou-thanatou-kai-ton-epidemion

– https://chryssablog.wordpress.com/2014/12/02/%CE%BA%CE%AE%CF%81%CE%B5%CF%82/

– http://www.mixanitouxronou.gr/kires-oi-ypochthonies-theotites-poy-tromokratoysan-toys-anthropoys/

– https://isxys.blogspot.com/2014/07/blog-post_4606.html

Διαβάστε επίσης

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Accept